A. Thanglura leh Zu – Opa Hmar Vanbawih

A. THANGLURA LEH ZÛ

-Opa Hmar Vanbawih

Zofate zinga Ukil hmasa ber, Undivided Assam state sorkâr hnuaia Zofate zinga Cabinet Minister hmasa ber leh hnuhnung ber, Mizorama Congress Party paw chhuaktu, kum 1994-a mual liam ta Aloysius Thanglûra lehkhabu ziah ngaihnawm em em “ZORAM POLITIC LUMLET DAN (BEL KEH PHUAR KHAWM TUI PAI THEI LO) chu chhut nawn a ni leh ta! Ka ṭhiante, he lehkhabu la chhiar lo leh mahni puala la nei lo zawng zawngte’n in lei vek ka duhsak tak zet che u a ni.

A ṭawngkam thiamzia, ṭawngkam bungrua a ngahzia leh mi dang kah leh sawisak a thiamzia chu he a lehkhabu-ah hian kan hmu a. A hun taka zahmawh rawngkâi fiamthu a rawlh thiamzia te, thu sawi uar (hyperbole) lama a duai lohzia leh eng chungchang pawh a ziah huai ngamzia chu sawi fé tham a awm awm e. Zofate zinga kan ziaktu làr leh lian L. Keivom ‘meuh’ pawhin he lehkhabu hi, “Ka ngaihdan chuan, Zofate irâwm aṭanga chhuak lehkhabu zawng zawng zîngah a lehkhabu ziak kan thlir lai (Zoram Politic Lumlet Dan) hian ṭawngkam hauhsak thu-ah a la dai sang ber a; hnam hmasawn zawkte thu ziak dan kalhmang leh standat a pâwl a; zahmawh rawngkai nuihza fiamthu leh nel tak leh fing taka inlepsena thu pawh a tam ber. Ṭawng zir duh tan leh nuihza fiamthua insawisak dan zir duh tan he lehkhabu hi chhiar mai ni lova a zira zir tlak a ni,” (Zoram Khawvel-2, 258) tiin fakna hla mawi a lo sa a ni.

Tun ṭumah hian a ṭawngkam bungraw hrang hrang, a ṭawngkauchheh ‘common’ lo tak tak te, mi dang a sawisak dan ngaihnawm leh nuihzatthlak tak takte en kànin zu chungchâng bika a ngaihdan ṭhenkhat leh zu thlavang a hauh huaizia a thuziak aṭangin kan bih thuak ang.

A. Thanglura hian zû hi a duh ve karh karh hle tih a thuziak leh mi dang sawi dan aṭangin kan hre thei a. He a lehkhabu hi zu chungchâng bik ziahna lehkhabu tih loha zu sawi lan tamna ber pâwl a ni ngei ang. Politic khelmuala amah ertute chuan “Pu Lura chu EITU a ni lo, Intu a ni,” (Zoram Politic Lumlet Dan 107) an lo ti hial a, hetianga ‘zu thian ṭha’ tak anga an sawi chhan leh L. Keivom vékin, “Zû pawh ani hian a chawimawi thiam ber e,” (Zoram Khawvel 51) a lo tih hialna chhan hi a lehkhabu aṭang hian kan thai lang dawn a ni.

A. Thanglura hian zèp leh thup tìt tét nei em em loin a ziah tum chu tlang takin a ziak mai ṭhin a, an thlahtute aṭanga zu in nachâng hre tak mai an nih thu pawh a zep lèm lo a, an thlahtute chu: “Isua Krista Thilmak tih hmasa ber kha ngai ropuiin zu in nachâng hre tak mi an ni a,” (Zoram Politic Lumlet Dan 8) a ti a; a pa chungchâng pawh, “A thih dawn thleng pawh khan, ‘Ruh nei hlei lo, hrawka tui si zû hi chu ka thlah dawn lo,’ a la ti tlat a ni,” (8) tiin a ziak.

‘Zu in mi’ tiin sawiselna a tawk nasa hle ṭhin a. Chutianga ‘Zu in lo mi’ sawi mawi a, a in lo te’n zu in ṭhinte âr chuk tui lo khawpa an chhuah ṭuma a chhan dan chu heti hian a ziak a: “Zep lo zet maiin, ‘ka nu leh pa pawh zu in mi an ni a, kei phei hi chu zu bél bul aṭanga sei lian mai ka ni a’ tiin a chepakai aṭangin ka’n sawi ṭan phawt a, ‘Chutah Isua Krista pawhin zû hi khawvel sualnate siamtu leh thil ṭha lo tak takah lo ngai ni sela, Kana khuaa a thil mak tih hmasak berah pawh khan zu awm zawng zawngte kha tuisikah a chantir vek zawk tur a ni a. Chu ahnek chuan kha inneihnaah khan Uain an tlakchham hnuin, (97) Isua khan tui bela tuite kha Uain-ah a chantir ta zawk a nih kha’ tiin hahîpin ka’n sawi a. Chumi zawhah chuan ‘Kristian dik takte phei chu a pâwng ataka zu an do hi a dik lo chhiava a ni; hman thiam loh chuan chemte hlei hlei hi a hlauhawm mai’ ti khan ka’n tuihnih leh salh a. Ka thusawi han tihtawp nan leh ka ngaihdan nemngheta han bilhbawlawk nan lah chuan Kireuh pawhin balhla zû a dâwt a, a ṭhiante a tibuai ngai lo. Balhla zu dâwt ngai lo Chhimbuk ber hi a nghalin sava dangte pawh tihhlum hmang leh ei ching a ni’ ka’n tizui lehnghal a,” (98) tiin. A hmuna ngaihthlak ve a chakawm ṭhin ngawt mai!

A duhtawka zû a tlan theihna hmun te kha a’n sawi nuam thiam khawp a, “… Sap zu ṭha tak tak hlìr mai kha bâwm tam fé khatin a sir del mai a. An sawi khawizu leh hnute tui luanna ram pawh hi ka mangnghilh hial a ni,” (110) tiin. Vawi khat chu khawchhak tlângdung an fang a, Vanzau pa ‘vengva zet mai’ mai hian zu tuitling a lo tulh a ni awm a, ani chau tawngkhawng tawh leh zu mamawh tawh kha chuan a lo duh nasa mai a, a lâwm lutuk chuan, “Min tihahdamin, ro khawmtua ziah tlak hialah ka ngai lek lek a ni!” (212) zuk ti hial a! Khawi hmunah pawh zin se, Shillong atanga Samthang, Delhi atanga Darlak thleng pawhin ‘Zotui thiang leh Fiara tui fîm’ aia a lam hmasak leh a lam ngun zawk fo chu a Haywards Brandy kha a ni.

‘Boruak zai hraiha’ mi dang han khei a thiam ang bawkin amah han insawisak pawh kha a hreh lo a, zep ṭìt ṭét a nei ngai meuh lo. “Zep rual lohin khang hun lai khan, tlangvâl ṭha lai, serh leh sàng pawh nei mang lo, véng nei fapa ang maia, ri phar phar mai ka ni a. Dinhmun ṭha ka neih hmaa nula laka thei vak lo ka nih avangin, nupui neih pawh kha ka nghakhlel tehchiam lo va. Nimahsela, til reh lo ta fam chu ‘Nei hlei lo, nghei hlei lo Hrângzâma ka ni e’ tih ang deuh maiin, han ninhlei ve deuh ṭum te kha chu a awm teh meuh mai,” (131) a han ti a. Chutah, a duh ber zû bawk chu kûrpui lehin, “Haywards Brandy bûr nena ka’n inthuam ṭeng ṭawng tawh hi chuan, a thim a vâr thlu lova motor nena han indek vung peih mi ka ni a,” (132) tiin ama chanchin mawi lo lai pawh a puang hreh lo.

Congress a din hnu khan Mizo Union lama ‘Inti Sakhaw mi’ deuhho khan an lo sawisel ve leh a ni awm a, kan pu Lûra chuan ngeiawm fâ tur hian, “Zu in mi tia min sawiselna hi a dik ngawt mai. Ka in ngai lo han ti dawn ila, tun hma lama ka lo inpui fo ṭhin, Pu Vanlalthanga te, Pu Bawihchhuaka te hi ka la zah deuh si a,” (183, 184) tiin Union hruaituho chu a han hmer tel salh mai a. Chu thu a chhuah zan chuan Pu Vanlalthanga kha Aizawl Mission Veng Biak In Puia a thu sawi zan a lo ni kher pek a ni awm a, lem har a ti thawkhat hle.

Khati khawpa zu duh si kha, tuibûr leh sahdah tih velah chuan a kam a hlei lo hle a, ‘Ka lei ka hmuama ka duhtawk mai’ (206) a ti mai a. Zû erawh nghei a tum lo hle: “Chaw ei hma chauha zu in nachâng ka hriatna erawh hi chu thlah loh hràm ila ka ti deuh a ni. Pathian zâra ka hriselna chhan ber a nih bâkah, Zoram kohhran hruaitu intihote hian, ‘Ram hruaitu atân zu in mi an ṭha lo’ an tih thlak rik rawt avang hian, ‘Zu no pumpelh hi’ ka tum lo a ni,” (206, 207) a ti hmiah mai a, zû chu a hriselna chhan berah a ngai a ni.

Pa leili ṭha leh ṭawngkam bungraw ngah tak, a tlachawpa mi chhan dan thiam fé mai ni mah se, vawi khat chu a dang ve tlat mai! Silchar Mission Compound-a Rev Zairema te awm lai khan an inah a thleng ṭhin a, Pu Zairema kha chu a zah ve deuh a ni ngei ang, “Chaw ei hmaa Haywards Brandy ka in dawn apiang khan, ‘ka hritlâng deuha khawnge ka’n lem hlek teh ang’ tih kha ka chîng a. Vawi khat erawh chu U Zairema khan, ‘Lura, i hritlâng damdawi hi i ngeih lo a ni ang, i in rei tawh em mai’ tiin min chhang ve khauh thung a. Min chhâng dang ang reng khawp mai,” (258) tiin a ziak.

Zû a in avanga amah sawiseltute kha an dik bik lo tih a hre chiang em em a. “… Zu in loh phawt chuan sum leh pai atchilha, in hmun lo ram thlenga pawm duak duak te hi a thiang vek emaw ti âwm taka mi ṭhenkhat an che vak mai erawh hi chu a demawm hle a ni,” (303) tiin a ziak. A ngaihdan leh thu vuak thlak zawng zawng hi ka pawmpui vek tihna ni loin, ‘kan kohhran upate leh pastor-te pawhin zû an in ve tho’ leh in loh lam hre thui ve lo mah i la, a thu sawi tam tak hi chu a dik thui khawp mai. Zu in miah lo, phakar leh hlemhle, mipui chanâi eiru hreh lo leh daw thei zet zette avanga kan ram hmasawnna ṭhan chak loh dan hi kan hre vekin a rinawm. Zû an in loh avanga fel ta viaua kan ngai ṭhin te, zû an nghei avanga ‘piangthar’ ta viaua kan inngai ṭhin te leh an in leh tak avanga ‘da leh ta’ anga kan insawi ringawt ṭhinte pawh hi ngaihtuah chian a ngai khawp mai. Zu in lo apiang hi an felin an ṭha bik lèm lo tih kan hriat a ngai a ni. A. Thanglura thlìr dan chuan, “Dan naranin Bible nena inhmaithinghawnhote ai hian, zu in mite hian mi ngaihdamna leh mi hriatthiamnate hi an nei zawk teh meuh mai,” (84) tih a ni tlat.

Thil ṭhenkhatah inchhirna nei ve bawk ṭhin mah se, a zu in chungchângah kher kha chuan vawi te khat mah a la inchhir chhin ngai lo ni âwm tak a ni, “A tâwka zu in nachâng ka hriatna kawngah erawh hi chuan, inchhir tur awmin ka hre lo,” (183) a ti mai.

Zu nghei a tum lohzia leh zu in mite an sual bik lohzia a sawi hian a ngaihdan chu a puang chiang viau awm e: “A tawp berah chuan, ngai teh, ‘Piantharna chungchâng Born again – Zu nghei’ tia min rawn duhsakna zet erawh hi chu, mangchhiat ṭuma ṭawngvaih nan pawha ka la hman ngai loh a nih avangin, pawm har ka ti a ni. Dan naranin, Zu in mite hi an depde lovin mi rilru tluangtlam ṭha tak hi an ni châwk a. Ram leh Hnam humhalh leh mipuite thlavang hauhna lamah phei hi chuan Zu in mite nge nge hian, Thlarau Thianghlim pâwlna nen hian min thlamuan thei zawkin ka la ngai tlat asin.” (309)

Zoram political field-a a zuan luh duh tak loh chhan pawh hetiang hian a sawi: “… Kan Zoram tlâng hriléng hlauhawm bera ka ngaih (Pathian Thu sumdawn nan leh mi bum nana hmanga, a hlei hluaka Zu dona) te khian, nep lam a pan hma loh chuan, Zoram ‘political field’ a chhuah leh hi ka tum rih lo,” (309) tiin.

Zu zawrh chungchângah pawh heti hian a ngaihdan a sawi a: “… Mizoram sorkârna kengkawhtu pâwl apiang pawhin zu zawrhna dawr (wine shop) te hi, kum tling chin chauhina an dawr theih turin hawng ve thliah thluah tawh sela, kawng tam takah tun ai hian kan ṭhat phah zawk ang,” (207) tiin. A duh ang ngeiin a lo din chhuah Mizoram Congress party chuan an sorkar hnuin zu an zuar ta a; opposition lamin beih nan bera an hman a ni thung. Tun (2018) Inthlanah hian Congress hi lo tla ta se, an tlak chhana mi tam takin an puh tur chu ‘Zû’ hi a ni ngei ang.

Engle khawle, Zu in mi i ni emaw, ni lo emaw, zu far khat mah la tem chhin lo leh zu haw em em thin pawh lo ni mah la, A. Thanglûra ‘Zoram Politic Lumlet Dan (Bél keh phuar khawm tui pai thei lo)’ hi lo chhiar ve ngei ang che. I inchhir hauh lo ang tih ka tiam sa ngam che a ni!

Bel keh phuar khawm tui pai thei lo lehkhabu
Zoram Politics Lumlet Dan book cover

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!